نگاه اتحادیه اروپا به منابع انرژی ترکمنستان
همچنین خبرگزاری ترند،در پی سفر میرک توپولانک نخست وزیر وقت جمهوری چک و رئیس دوره ای اتحادیه اروپا به جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان در اواسط فوریه 2009موضوع این سفر را بررسی مسایل مربوط به همکاری در بخش گاز دانسته و اهم مسایل مورد بررسی در این سفر را بررسی چشم اندازهای خط لوله گاز "نابوکو " که دارای اهمیت زیادی برای اتحادیه اروپایی است، دانست. به گزارش این خبرگزاری، سفر توپولانک به کشورهای منطقه خزر بار دیگر نشان داد که اتحادیه اروپا دیگر نه درصدد تاخیر، بلکه مصمم به اجرایی کردن طرح نابوکو است. توپولانک در مذاکرات خود با بردی محمد اف رئیس جمهور ترکمنستان،اظهار داشت که پتانسیل انرژی این کشور امکان تامین اجرای هرگونه طرح های بین المللی را ایجاد می کند. همچنین ترکمنستان در نشست ویژه بررسی چشم اندازهای طرح نابوکو در بوداپست در ژانویه 2009، نسبت به شرکت در هرگونه پروژه های گاز و بکارگیری همه تلاش های ممکن برای تضمین امنیت انرژی برای بخش اعظم کشورهای وارد کننده گاز اعلام آمادگی کرد.در همین راستا اخیراً یاداشت تفاهمی بین شرکت آلمانی RWE با شرکت ترکمن گاز ترکمنستان در حضور خبرنگاران خارجی و رییس جمهوری این کشور امضا شد که مورد توجه محافل سیاسی و رسانه ای منطقه و جهان قرار گرفت. اهمیت امضای این یادداشت تفاهم از آن جهت بود که عشق آباد و مسکو به تازگی در زمینه صادرات گاز ترکمنستان دچار اختلافاتی با یکدیگر شده اند و صادرات گاز ترکمنستان به روسیه از بیستم فروردین، بر اثر انفجار در خط لوله گاز، قطع شد که عشق آباد روسیه را متهم به ایجاد این انفجار نمود و همین امر موجب اختلافاتی بین دو طرف گردید. از سوی دیگر، امضا یادداشت تفاهم ترکمنستان با شرکت آلمانی RWE نخستین یادداشت تفاهم بلند مدت در زمینه چگونگی صادرات گاز با یک شرکت اروپایی بوده است. شاید به همین علت بود که رییس جمهوری ترکمنستان پس از امضا این یادداشت تفاهم به جمع خبرنگاران آمد و گفت که این رویداد مهم را به جهانیان مخابره نمایید. بعد از رییس جمهوری ترکمنستان یک مقام شرکت آلمانی نیز به میان خبرنگاران آمد و بدون این که پاسخی به سوالات متعدد خبرنگاران در زمینه نحوه مشارکت این شرکت در طرح های نفت و گاز بدهد، تنها گفت که این شرکت در حوزه دریای خزر متعلق به ترکمنستان مشارکت می کند. زیرا ترکمنستان هم اکنون تنها به جمهوری اسلامی ایران و روسیه گازصادر می کند. حجم گاز صادراتی این کشور به مسکو سالانه بیش از ۴۰ میلیارد مترمکعب و حجم گاز صادراتی به جمهوری اسلامی ایران حدود هشت میلیارد مترمکعب است. برخی کارشناسان اقتصادی معتقدند که اختلاف بین مسکو و عشق آباد در زمینه چگونگی وقوع حادثه در خط لوله گاز صادراتی سبب شد تا ترکمنستان از شرکت آلمانی RWE برای مشارکت در طرح های این کشور به ویژه طرح های نفتی دعوت کند. به اعتقاد برخی تحلیل گران اقتصادی منطقه، امضا یادداشت تفاهم ترکمنستان با شرکت آلمانی سبب تسریع در اجرای طرح خط لوله انتقال گاز ناباکو Nabuccoکه یکی از سهامداران آن این شرکت آلمانی است، خواهد شد. اما اجرای طرح لوله گاز ناباکو از کشورهای آسیای مرکزی به اروپا با مشکلات متعددی مواجه است که امضا یادداشت تفاهم اخیر بین شرکت آلمانی و ترکمنستان نمی تواند این مشکلات را مرتفع سازد. رییس شرکت آلمانی RWE به خبرنگاران در عشق آباد گفت که صادرات گاز ترکمنستان از بستر دریای خزر صورت خواهد گرفت. این درحالیست که اجرای این طرح از سال ها پیش همچنان به علت مشخص نشدن رژیم حقوقی دریای خزر و اختلافات شدید آذربایجان و ترکمنستان بر سر میدان گازی در این دریا و موضوع زیست محیطی در هاله ای از ابهام قرار دارد. رییس جمهوری ترکمنستان از بهمن ۸۵ تاکنون بر تنوع سازی صادرات گاز این کشور تاکید می کند و به همین علت رفت و آمد اروپاییان به این کشور آسیای مرکزی در طول دو سال گذشته به ویژه اوایل سال گذشته میلادی افزایش یافته است. بردی محمداف نیز به بهانه های مختلف تاکنون چندین نوبت به اروپا سفر کرده است که سفر اواخر سال گذشته میلادی در راس هیات بلندپایه اقتصادی با انبوهی از کارشناسان ترکمن در راستای ایجاد زمینه برای اجرای سیاست تنوع سازی صادرات گاز ارزیابی می شود. مقامات و رسانه های روسیه نیز به تازگی برای کمرنگ جلوه دادن یادداشت تفاهم ترکمنستان با شرکت آلمانی، معاون نخست وزیر خود را در امور انرژی دوشنبه هفته جاری روانه عشق آباد کردند تا مذاکراتی برای رفع اختلافات با رییس جمهوری ترکمنستان انجام دهند. در همین راستا الکسی بلاگاریف رییس بخش پژوهش های گازی انستیتوی مسائل انحصاری روسیه معتقد است که عشق آباد در کوتاه مدت گزینه دیگری برای جایگزینی گازپروم در خصوص خرید یا انتقال دهنده گاز ندارد و برای این منظور حداقل باید زیرساخت های انتقال گاز در این کشور تقویت شود. اما ترکمنستان سرمایه لازم را برای بهبود زیرساخت های گاز جهت صادرات آن از مسیرهای مختلف ندارد و نیازمند سرمایه گزاری خارجی در این بخش است. براساس آمارهای منابع دولتی ترکمنستان سالانه حدود ۷۰میلیارد مترمکعب گاز تولید می کند که بخش اعظم ان به روسیه صادر می شود. بر اساس همین آمارها، ترکمنستان ۲۰/۸میلیارد تن نفت و بیش از ۲۴ تریلیون متر مکعب گاز ذخیره دارد. گفته می شود ترکمنستان قصد دارد در یک برنامه بلندمدت (تا سال ۲۰۳۰میلادی ) بیش از ۶۳میلیارد دلار در بخش نفت و گاز خود سرمایه گذاری کند که ۲۵میلیارد دلار آن از سوی شرکت های خارجی صورت خواهد گرفت. در این راستا، این کشور در سال ۲۰۳۰میلادی بیش از ۲۴۰میلیارد متر مکعب گاز و ۱۰۰میلیون تن نفت تولید خواهد کرد و به همین علت به شدت نیازمند مشارکت و سرمایه گذاری شرکت های خارجی است.در مجموع کشورهای اروپایی که از جمله مهمترین مصرف کنندگان انرژی می باشند، حداقل به دو دلیل مهم نیازمند گسترش همکاری ها در بخش انرژی با ترکمنستان می باشند. اول اینکه این کشور همانگونه که ذکر شد دارای منابع قابل توجهی از ذخایر نفت و گاز می باشد و با کشورهای ازبکستان و قزاقستان که آنها نیز دارای منابع قابل توجهی انرژی هستند، همجوار است. دیگر اینکه خطوط لوله انتقال گاز متعددی از خاک این کشور می گذرد و یا در دست مطالعه و اجرا قرار دارد. مسیر‌هایی چون خط لوله سنتی شوروی سابق، خط کربچه کردکوی ایران، خط ترنس افغانستان، ترنس خزر از جمله مسیرهای مطرح شده برای انتقال گاز ترکمنستان به بازارهای جهانی محسوب می‌شود. بنابراین نقش ترکمنستان در معادلات انرژی در منطقه از زمانی بیشتر خود را نشان داده است که این کشور یک بازی آرام و همه جانبه ای را با غرب و روسیه دنبال می‌کند و تلاش دارد که با هیچ قدرت منطقه‌ای و جهانی اعم از ایران، ازبکستان، روسیه، چین، اروپا و آمریکا به چالش و منازعه سخت در نیفتد. بنابراین سیاست اساسی این کشور همکاری دو یا چند جانبه با همه کشورهای منطقه است که در فرآیند یک سیاست خارجی واقع‌گرا به آن دست یازیده است. بر اساس چنین سیاستی ترکمنستان در پی تشکیل سیستم انتقال منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای برای ارسال منابع انرژی است و سعی دارد که با احداث خطوط مختلف انتقال نفت و گاز از مسیرهای متفاوت، محدودیت‌های خود را به فرصت تبدیل کند. طبیعی است که با اتخاذ چنین سیاستی نه مخالفت جدی با سیاست‌های اعلامی و اعمالی آن صورت خواهد گرفت و در مواقع ضروری و نیاز به حمایت کشورهای دیگر، تنها نمی‌ماند. به عبارت دیگر ترکمنستان با اتخاذ چنین راهبردی، سیاست‌های اعلانی واعمالی خود را در مقابله با چالش‌های محتمل بیمه ساخته است. به همین دلیل ترکمنستان دو طرح اساسی را در انتقال انرژی به خارج در برنامه کاری خود گنجانده است. طرح نخست ناظر به مسیر انتقال گاز ترکمنستان به چین است که جدید‌ترین و در عین حال مهمترین طرح صدور گاز ترکمن‌ها به خارج محسوب می‌شود. مقدمات این طرح در جریان سفر صفر مراد نیازف به پکن در ماه مه ۲۰۰۶ به امضا رسید. طرح دوم ترکمنستان هم به نشست سه روزه ماه مه ۲۰۰۷ باز می‌گردد که در بندر ترکمن باشی ترکمنستان با حضور روسای جمهور، ترکمنستان، روسیه و قزاقستان (قربان قلی بردی اف، ولادیمیر پوتین، نور سلطان نظر بایف) با توافق بر سر انتقال انرژی ترکمنستان به روسیه وازبکستان به پایان رسید. اما با توجه به بروز برخی اختلافات بین عشق آباد و مسکو که به زمان نیازاف رئیس جمهور سابق این کشور باز می گردد، ترکمنستان به منظور خارج شدن از بند روسیه به عنوان مهمترین خریدار گاز این کشور، باب مذاکره و همکاری با غرب را در بخش انرژی گشوده و تمایلاتی از خود برای پیوستن به خط لوله نابوکو نشان داده است. بنابراین وجود و بروز چنین شرایطی نشان داده است که بتوان برای ترکمنستان درکنار قدرت‌هایی چون روسیه، آمریکا، اروپا و چین آنهم بیشتر به جهت الزامات ژئوپولیتیکی انرژی خزر، نقش ویژه‌ای قائل شد. نکته پایانی و مهم اینکه نمی توان نقش جمهوری اسلامی ایران را به عنوان مهمترین دارنده ذخایر گاز جهان و داشتن بهترین مسیر صادرات این ماده حیاتی برای اقصی نقاط دنیا نادیده گرفت. اما واشنگتن با نادیده گرفتن تهران، در معادلات انرژی منطقه، زیانهای سنگینی نه تنها به خود، بلکه به ترکمنستان همسایه شمالی ایران، اتحادیه اروپا، چین و هند وارد کرده است. زیرا رفتار خصومت آمیز واشنگتن با جمهوری اسلامی ایران، ضمن وابسته کردن اروپا به انرژی روسیه، زیان های قابل توجهی به کشورهای حاشیه خزر از ترکمنستان تحمیل نموده است. زیرا انتقال نفت و گاز ترکمنستان از مسیر ایران از طریق خط لوله و یا گسترش سواپ، می تواند با کمترین هزینه بیشترین درآمد و بهره دهی را نصیب عشق آباد نماید. امری که واشنگتن علی رغم خواست بازارهای مصرف جهانی انرژی، همچنان با آن مخالفت می کند. اما اکنون به تدریج برخی مصرف کنندگان عمده انرژی جهان به این نتیجه رسیده اند که باید بدون توجه به خواست آمریکا و تحمل و تقبل هزینه های احتمالی ناشی از تیرگی مناسبات با واشنگتن، به مسیر اصلی، طبیعی و اقتصادی انتقال نفت و گاز آسیای مرکزی به بازارهای مصرف بازگردند که همان مسیر ایران است. در همین راستا اخیراً مقامات پاکستان با ابراز ناامیدی از عملی و اجرایی شدن طرح خط لوله ترانس افغان که قرار بود گاز ترکمنستان را از مسیر افغانستان به پاکستان منتقل کند، خواستار دریافت گاز ترکمنستان از مسیر ایران شد. همچنین طراحان خط لوله ناباکو نیز به طور ضمنی خواستار پیوستن ایران به این خط لوله شده اند. یعنی با انتقال گاز ترکمنستان به ایران از طریق سواپ و خط لوله، ایران گاز مورد نیاز اروپا را در مرزهای شمال غربی به آنها تحویل دهد. در همین راستا والری یازف – مدیر عامل اتحادیه گاز روسیه طی یک نشست خبری در مسکو اعلام کرد، بدون مشارکت ایران تحقق طرح خط لوله نابوکو امکان پذیر نخواهد بود. وی مشکل اصلی نابوکو را عدم وجود منابع گازی کافی دانست.زیرا علاوه بر کمبود منابع گاز، در طرح فعلی مسیر این خط لوله از قلمرو کشورهایی عبور می کند که برخی از انها از ثبات سیاسی کافی برخوردار نیستند. به همین دلیل بدون استفاده از ذخایر گاز و مسیر ایران تحقق طرح نابوکو، با مشکلات جدی مواجه خواهد شد. به همین دلیل حضور ایران در خط لوله نابوکو مزیت بیشتری برای ترکمنستان داشته و ارزش افزوده بیشتری را برای این کشور به همراه خواهد داشت.
