نشست آلماآتی؛ استمرار تقابل آبی در آسیای مرکزی
۳ آبان ۱۴۰۱
۱۲:۱۷:۵۵
هرچند طی سالهای اخیر نشستها و مذاکرات مختلفی پیرامون حل این اختلافات
میان کشورهای پایین و بالادست به صورت دو و چندجانبه صورت گرفته، اما تا
کنون هیچ توافقی جامع در این خصوص تحصیل نشده است. در همین راستا، اخیراً
نیز نشستی در آلماآتی برگزار شد که هرچند سران کشورهای آسیای مرکزی در
مقام رؤسای صندوق نجات دریاچة اُرال در آن شرکت کرده و دستورجلسة آن نیز
اتخاذ تدابیری برای حفظ و به عبارتی نجات دریاچة اُرال بود، اما طبق معمول
بحثها به موضوع آب و مدیریت منابع آب منطقة آسیای مرکزی نیز انجامید.
همان طور که در مطالب پیشین ویژة ایراس نیز اشاره شده، موضوعی که طی
سالهای اخیر بیشتر تنشهای را میان کشورهای منطقه در خصوص موضوع آب
برانگیخته، مسئله ساخت سد و نیروگاههای برقآبی در کشورهای بالادست از
جمله تاجیکستان و قرقیزستان است که به ویژه ازبکستان را به واکنش واداشته
است. مقامات ازبک بارها اعتراض خود را نسبت به ساخت سد و نیروگاه برقآبی
راگون در تاجیکستان و سد و نیروگاههاهای برقآبی کامبارتینسکی یک و دو
در قرقیزستان اعلام داشته و تأکید کرده که این امر وضعیت توزیع آب در
آسیای مرکزی را به نحو قابل ملاحظهای پیچیدهتر کرده و جریان آب به
ازبکستان را هرچه بیشتر کاهش خواهد داد.
همان طور که اشاره شد، مقامات ازبک با تأکید بر مشترک بودن منابع آب آسیای مرکزی بر این باروند که کشورهای بالادست برای ساخت سد و نیروگاههای برقآبی باید رضایت کشورهای پائیندست را جلب کرده و این اقدامات را زیر نظر سازمان ملل انجام گیرد. در مقابل، تاجیکستان و قرقیزستان که به ویژه طی سالهای اخیر با مشکلات عدیدة اقتصادی از جمله در حوزة انرژی مواجه بوده و توان خرید نفت و گاز به قیمتهای جهانی ندارند، ساخت سد و نیروگاههای برقآبی را برای مصارف داخلی و صادرات به سایر کشورها برای ایجاد مجاری جدید ارزی مجدانه مطمحنظر قرار دادهاند.
با این ملاحظه، امام علی رحمان، رئیسجمهور تاجیکستان و کورمانبک باقییف، رئیسجمهور قرقیزستان در نشست آلماآتی مجدداً با برشمردن مشکلات کشورهای خود، ساخت سد و نیروگاههای برقآبی را حق طبیعی خود دانستند. موضوع جالب تأمل نشست آلماآتی، هماهنگ شدن مواضع تاجیکستان و قرقیزستان در برابر فشارهای کشورهای پائین دست به ویژه ازبکستان بود که طی آن رحمان و باقییف در اقدامی هماهنگ به صراحت تأکید کردند که به واسطة مشکلات داخلی به هیچ وجه در ساخت سد و نیروگاههای برقآبی تجدیدنظر نخواهند کرد. آنها در عین حال تأکید کردند که بهرغم مدعای ازبکستان ساخت این سدها، وضعیت توزیع آب در آسیای مرکزی را بدتر نخواهد کرد. حتی باقییف خواستار پرداخت مبلغی از سوی کشورهای پائیندست به واسطه اقدام کشورهای بالادست برای ذخیرة آب برای مصرف در مواقع لزوم شد. جالب تأمل اینکه نمایندة بانک جهانی نیز که در نشست آلماآتی حضور داشته، ضمن همراهی با باقییف، تلاش کشورهای بالادست در ساخت سد را اقدامی مثبت برای ذخیره و استفادة بهینة از منابع آب آسیای مرکزی دانسته و حتی خواستار مشارکت کشورهای پائین دست در تأمین هزینههای آن شده است.
به تأکید ناظران موضعگیریهای انعطافناپذیر در این نشست اسباب پیچیدهتر شدن وضعیت مدیریت منابع آب در آسیای مرکزی شد. به عبارت دیگر نشست آلماآتی نه تنها نتایج مثبتی به همراه نداشت، بلکه با تحولات حادث شده در این نشست، وضعیت نسبت به گذشته پیچیدهتر نیز شد. در عین حال، باقییف خواستار برگزاری نشستهای بیشتر میان کشورهای آسیای مرکزی در سطح سران برای حل مشکلات در این زمینه و دستیابی به برونرفتی مرضالطرفین برای حل مشکلات در خصوص استفاده از منابع آب آسیای مرکزی شد. در سوی مقابل، رهبران ازبکستان، ترکمنستان و قزاقستان در موضعی مشترک، اقدام دولتهای بالادست (تاجیکستان و قرقیزستان) در ساخت سد و نیروگاه برقآبی را منطقی ندانسته و تأکید کردند که این اقدام باید با رضایت و مشورت کشورهای پائیندست صورت گیرد. با این ملاحظه، به نظر میرسد که گروهبندیهای جدیدی در آسیای مرکزی حول مسئلة آب در حال شکلگیری است که رفع نهایی مسئله را با دشواریهای بیشتری مواجه میکند.
به هر تقدیر، هرچند اختلافنظرها در خصوص مسئلة آب در آسیای مرکزی، با التفات به مواضع انعطافناپذیر طرفین، مشکلی نیست که در کوتاه مدت حل شود، اما با عنایت به توان قابل ملاحظة کشورهای پائین دست در منابع نفت وگاز و نیاز کشورهای بالادست به این منابع، به نظر میرسد این کشورهای میتوانند با توافق در خصوصو معامله آب با منابع نفت و گاز در کوتاه مدت به راهحل موقت دست یافته و در برای بلندمدت نیز به طراحی ساختاری مرضیالطرفین مبادرت کنند.
همان طور که اشاره شد، مقامات ازبک با تأکید بر مشترک بودن منابع آب آسیای مرکزی بر این باروند که کشورهای بالادست برای ساخت سد و نیروگاههای برقآبی باید رضایت کشورهای پائیندست را جلب کرده و این اقدامات را زیر نظر سازمان ملل انجام گیرد. در مقابل، تاجیکستان و قرقیزستان که به ویژه طی سالهای اخیر با مشکلات عدیدة اقتصادی از جمله در حوزة انرژی مواجه بوده و توان خرید نفت و گاز به قیمتهای جهانی ندارند، ساخت سد و نیروگاههای برقآبی را برای مصارف داخلی و صادرات به سایر کشورها برای ایجاد مجاری جدید ارزی مجدانه مطمحنظر قرار دادهاند.
با این ملاحظه، امام علی رحمان، رئیسجمهور تاجیکستان و کورمانبک باقییف، رئیسجمهور قرقیزستان در نشست آلماآتی مجدداً با برشمردن مشکلات کشورهای خود، ساخت سد و نیروگاههای برقآبی را حق طبیعی خود دانستند. موضوع جالب تأمل نشست آلماآتی، هماهنگ شدن مواضع تاجیکستان و قرقیزستان در برابر فشارهای کشورهای پائین دست به ویژه ازبکستان بود که طی آن رحمان و باقییف در اقدامی هماهنگ به صراحت تأکید کردند که به واسطة مشکلات داخلی به هیچ وجه در ساخت سد و نیروگاههای برقآبی تجدیدنظر نخواهند کرد. آنها در عین حال تأکید کردند که بهرغم مدعای ازبکستان ساخت این سدها، وضعیت توزیع آب در آسیای مرکزی را بدتر نخواهد کرد. حتی باقییف خواستار پرداخت مبلغی از سوی کشورهای پائیندست به واسطه اقدام کشورهای بالادست برای ذخیرة آب برای مصرف در مواقع لزوم شد. جالب تأمل اینکه نمایندة بانک جهانی نیز که در نشست آلماآتی حضور داشته، ضمن همراهی با باقییف، تلاش کشورهای بالادست در ساخت سد را اقدامی مثبت برای ذخیره و استفادة بهینة از منابع آب آسیای مرکزی دانسته و حتی خواستار مشارکت کشورهای پائین دست در تأمین هزینههای آن شده است.
به تأکید ناظران موضعگیریهای انعطافناپذیر در این نشست اسباب پیچیدهتر شدن وضعیت مدیریت منابع آب در آسیای مرکزی شد. به عبارت دیگر نشست آلماآتی نه تنها نتایج مثبتی به همراه نداشت، بلکه با تحولات حادث شده در این نشست، وضعیت نسبت به گذشته پیچیدهتر نیز شد. در عین حال، باقییف خواستار برگزاری نشستهای بیشتر میان کشورهای آسیای مرکزی در سطح سران برای حل مشکلات در این زمینه و دستیابی به برونرفتی مرضالطرفین برای حل مشکلات در خصوص استفاده از منابع آب آسیای مرکزی شد. در سوی مقابل، رهبران ازبکستان، ترکمنستان و قزاقستان در موضعی مشترک، اقدام دولتهای بالادست (تاجیکستان و قرقیزستان) در ساخت سد و نیروگاه برقآبی را منطقی ندانسته و تأکید کردند که این اقدام باید با رضایت و مشورت کشورهای پائیندست صورت گیرد. با این ملاحظه، به نظر میرسد که گروهبندیهای جدیدی در آسیای مرکزی حول مسئلة آب در حال شکلگیری است که رفع نهایی مسئله را با دشواریهای بیشتری مواجه میکند.
به هر تقدیر، هرچند اختلافنظرها در خصوص مسئلة آب در آسیای مرکزی، با التفات به مواضع انعطافناپذیر طرفین، مشکلی نیست که در کوتاه مدت حل شود، اما با عنایت به توان قابل ملاحظة کشورهای پائین دست در منابع نفت وگاز و نیاز کشورهای بالادست به این منابع، به نظر میرسد این کشورهای میتوانند با توافق در خصوصو معامله آب با منابع نفت و گاز در کوتاه مدت به راهحل موقت دست یافته و در برای بلندمدت نیز به طراحی ساختاری مرضیالطرفین مبادرت کنند.
اشتراک گذاری:
بازدید: