سیاست آمریکا در آسیای مرکزی
یکی دیگر از دلایل شکست آمریکا در دنیای تک قطبی این بود که به رغم عدم توانایی نظارت بر جهان حاضر به تقسیم این وظیفه با سایر قدرت ها نیز نبود . هنگامی که این کشور از اتحاد ، همکاری ، تعاونی و غیره استفاده میکند ، فقط تحقق آن ها طبق منافع آمریکا را مد نظر دارد و این نیز فراتر از مناسبات آقا ـ نوکر نمیباشد . لذا در جهانی که به سوی چند قطبی شدن میرود امریکا در ایجاد مناسبات سازنده با دیگر قدرتها مشکل دارد که این نیز به نوبه خود ایجاد بحران میکند . خروج نیروهای آمریکایی از عراق و انتقال مرکز ثقل سیاست خارجی به افغانستان ، ادامه سیاست های ناموفق خاورمیانه خواهد بود و در سیاست آمریکا نسبت به آسیای مرکزی مشکل ایجاد خواهد کرد .
به نظر کارشناسان منظور از آسیای مرکزی به لحاظ جغرافیایی ، فقط کشور های آسیای میانه شوروی سابق نبوده ، از تاتارستان در شمال گرفته تا دریای عربستان و خلیج فارس در جنوب و از دریای خزر و خراسان ( ایران ) در غرب گرفته تا ترکستان شرقی ( اویقورستان چین ) مد نظر می باشد . کشورها و ملت هایی که در این حوزه جغرافیایی قرار دارند طی دو هزار سال در حوزه فرهنگی مشترک و در بیشتر مواقع نیز در حوزه جغرافیای سیاسی واحدی قرار داشته اند . آسیای مرکزی که به لحاظ ژئوپلتیک مهمترین منطقه جهان محسوب می شود ، به عنوان اولین و بزرگترین منطقهای که همگرایی سیاسی ، اقتصادی ، تاریخی و فرهنگی داشته است ، تاریخ و تجربهیی بسیار استثنایی را دارا میباشد .
اهمیت آسیای مرکزی در آن است که آن مرکز هر چیزی است . این تنها منطقهای است که در محاصره کشورهای اتمی قرار دارد . منظور من در این جا هند ، پاکستان ، چین ، روسیه ، ایران دارای شرایط بالقوه و ترکیه عضو ناتو میباشد .
شکست حمله از غرب به شرق
پس از عملیات عراق هم برای جامعه جهانی و هم برای مردم آمریکا معلوم شد که ماشین جنگی آمریکا توان حل مسایل را ندارد . معلوم شد که آمریکا در برنامههای نظامی آن قدر هم قدرتمند نیست .
ادامه سیاست خصمانه آمریکا به رغم شکست آن در مورد عراق ، دراصل دو هدف را دنبال میکند . احساس نیاز مبرم به آغاز جنگی بزرگ برای نجات دادن اقتصاد غرب و دلار آمریکا از بحران و یا تغییر شدید توازن قوا در آسیای مرکزی که کشورهای چین ، روسیه و ایران نفوذ بالایی در آن دارند . همچنین به وسیله جنگ و مناقشه ، تحولاتی که علیه منافع این کشورها میباشد مدیریت شود . این نیز نشان میدهد که هنوز تا مدتی سیاست های خصمانه آمریکا همچنان ادامه خواهد داشت .
برخی از تحلیلگران و از آن جمله پروفسور ای. کنیازاف دانشمند افغان معتقدند : خنثی کردن چین و روسیه ، تبدیل ایران به یک تابع کامل سیاست های آمریکا ، در نظر گرفتن منافع معین پاکستان ، عربستان و ترکیه به عنوان همپیمانان آمریکا و افزودن هندوستان به این حوزه ، جزو پایههای اصلی سیاست آمریکا برای ایجاد منطقه جدید بوده و الباقی جزییات هستند .
طبق گزارش 288 صفحهای انستیتو بروکینگ و شورای مراکز تحقیقات مناسبات بینالمللی در نوامبر سال 2008 تحت عنوان سیاست رییس جمهوری آتی آمریکا در خاورمیانه ، چنین بر میآید که ، پذیرفتن اهداف رهبری ایران بر منطقه و مذاکرات بدون شرط با ایران میتوانند جایگزین سیاستهای قبلی باشند. مولفان این گزارش معتقدند که ایران دارای سلاح هستهای ، به هیچ وجه خطرناکتر از کشور اتمی بی ثبات پاکستان که تروریست های آن در مرکز با افغانستان متمرکز شده اند نخواهد بود .
طبق برنامههای خاورمیانه بزرگ و آسیای مرکزی بزرگ دولت آمریکا با ایجاد انقلاب های رنگین در اوکراین ، گرجستان و آذربایجان و حمله به عراق و بدنبال آن حمله به ایران ، قصد ورود به منطقه را داشت. اما عدم تحقق انقلاب رنگین در آذربایجان ، عدم امکان استفاده از زور علیه ایران به همراه شکست های آمریکا در عراق ، واشنگتن را در بن بست قرار داد . ( جان بولتن سفیر سابق آمریکا در سازمان ملل متحد )
علاوه بر وارد شدن ضربه جدی بر نفوذ آمریکا در جهان ، امنیت اسراییل و کردهای عراق و گرجستان به عنوان نزدیکترین همپیمانان امریکا در منطقه به طور جدی مورد تهدید قرار گرفت . با شکست تاکتیک دولت بوش در یورش از غرب به شرق ، رام کردن ایران و آذربایجان به شکست انجامید و موقعیت واشنگتن در حوزه خزر تضعیف شد . بدنبال آن موضع اسلامگرایان در روسیه، افغانستان و پاکستان و همچنین موقعیت چین در تمامی آسیای مرکزی تقویت شد. لذا لازم بود آمریکا قبل از آن که کاملاً بی آبرو شود و بتواند در اسرع وقت همپیمانان خود را نجات دهد ، برای خروج از عراق و کسب پیروزی در آسیای مرکزی تصمیمی اتخاذ کند . اکنون در میان همپیمانان بزرگ آمریکا دیگر کشوری یافت نمیشود که در چارچوب منافع واشنگتن آماده مشارکت در جنگ باشد . آمریکا که روزی برای حمله به عراق در خود جسارت دیده بود اکنون بدون در نظر گرفتن منابع چین ، روسیه و ایران از وارد شدن در باتلاق پاکستان و افغانستان واهمه دارد . این نیز قدرت مانور امریکا را که بر حس خودباوری آن ضربه وارد شده است محدود میکند. علاوه بر این آمریکا که هنوز هم قادر به چشم پوشی از هژمونی در دنیای تک قطبی نیست ، برای تحقق بخشیدن بی مانع طرح آسیای مرکزی بزرگ قبل از هر چیز باید به فکر خنثی کردن روسیه ، چین و ایران میبود.
چین ، روسیه ، ایران و هند
بسیاری از تحلیلگران معتقدند که دیگر روسیه تهدید جدی برای هژمونی امریکا در جهان نیست. بلکه چین اکنون تهدید کننده این هژمونی است . فردریک استار کارشناس مسایل آسیای مرکزی معتقد است که ، چین و روسیه آسیای مرکزی را حیات خلوت خود دانسته و آن ها رقبای جدی یکدیگر در این منطقه هستند . روسیه به رغم سیاست فعال خود در آسیای مرکزی، متفاوت از چین نمیتواند سیاست خود در مورد افغانستان و پاکستان را شکل دهد. اما به عکس آن ، چین با همسو کردن تلاشهای خود با ایران در حال وارد شدن به خزر ، دریای عربستان و خلیج فارس است. این نیز به منزله اتخاذ سیاستی همه جانبه در آسیای مرکزی است . به تعبیری دیگر خبر از برخورد منافع چین و امریکا در منطقه را میدهد. به همین دلیل است که تلاش امریکا برای اعمال سیاستهای خود در آسیای مرکزی بسیار چین را نگران میکند. چین از سالهای 60 قرن گذشته مناسبات خود با پاکستان را گسترش داد و به این کشور در زمینه در انجام آزمایش هستهیی کمکهای بزرگی نمود. حتی قبل از حمله امریکا به افغانستان، چین از طریق پاکستان مناسبات خوبی با طالبان ایجاد کرده بود. چین همچنین با ارایه کمکهای فنی و مالی به پاکستان برای ایجاد بندر کوادر پاکستان در ساحل دریای عربستان ، علاوه بر حضور در دریای عربستان و خلیج فارس و امکان نگهداشتن ناوگان دریایی خود در این بندر ، میتواند سیستم ارتباطی و بدنبال آن تحرکات نظامی امریکا در خلیج فارس را تحت نظارت داشته باشد. حضور چین در بندر کوادر علاوه بر این هژمونی پاکستان در دریای عربستان و اقیانوس هند را از میان برخواهد دارد. همانطور که دیده میشود امریکا برای حفظ هژمونی خود، به دنبال عملیات در افغاستان و پاکستان و جنگ موفقیت آمیز است. اگر امریکا در این جنگ پیروز شود ضمن بیرون راندن روسیه از آسیای میانه ، می خواهد با نظارت بر منابع غنی انرژی منطقه موقعیت ژئوپلتیک خود در منطقه را تحکیم بخشد. فعال شدن روسیه در منطقه را نیز باید به عنوان اقدامات پیشگیرانه مسکو علیه این اهداف امریکا ارزیابی کرد.
امریکا با ایران به عنوان یکی از رقبای اصلی خود در مبارزه بر سر آسیای مرکزی و خاور میانه بازی دوگانه دارد. بدین ترتیب که هم با مطرح نگهداشتن گزینه نظامی بر ایران فشار وارد میکند و هم با اعلام آمادگی خود برای مذاکرات مستقیم با ایران ، جهت خنثی کردن این کشور تلاش میکند.
امریکا تلاش میکند پاکستان را از بمب اتمی خلع سلاح کند و این هند است که قبل از همه از آن سود خواهد برد. امریکا در اصل با تقویت جبهه افغانستان و پاکستان که چین با آنها همکاری نزدیک دارد، در اصل هند را تقویت میکند. علاوه بر این میان چین و امریکا تضاد ایدئولوژیک موجود است و در صورت تقویت اسلامگرایان در پاکستان و بدست گرفتن قدرت ، میان امریکا و پاکستان نیز رویارویی ایدئولوژیک بوجود خواهد آمد. در صورتی که میان هند و امریکا مشکل ایدئولوژیک وجود ندارد. از طرفی نیز هند قدرتی به مانند چین نداشته و در شورای امنیت سازمان ملل متحد نیز حق وتو ندارد و بمانند آن بطور جدی از ایران حمایت نمیکند. بین ایران و چین همکاری نزدیک وجود دارد و اگر اسلامگرایان در پاکستان به قدرت برسند این مناسبات بیش از پیش نزدیک خواهد شد.
اکنون قدرتهای بینالمللی و از آن جمله امریکا، در صددند هند را به یک قدرت اقتصادی، مالی و نظامی منطقه تبدیل نموده و از طریق آن روند تحولات علیه روسیه ، چین و ایران و همچنین اداره آسیای مرکزی را مدیریت نمایند. لذا به احتمال بسیار هند بعنوان مرکز مالی و اقتصادی جدید جهان از سوی قدرتهای مالی و اقتصادی انتخاب خواهد شد.
به تعبیری دیگر هدف اصلی امریکا در سیاست خود نسبت به آسیای مرکزی قرار دادن هند در مقابل چین است که تهدیدی جدی برای منافع غرب به شمار میرود. فراخوانی ها در مورد افغانستان و مبارزه با تروریسم نیز وسیله خوبی برای تحقق این اهداف هستند.
به دلیل تضاد طرح خاور میانه بزرگ با منافع چین ، روسیه و ایران، طرح آسیای مرکزی بزرگ نیز به شکست میل دارد و بسیج تمامی امکانات از سوی آنها برای عدم موفقیت این طرح اجتناب ناپذیر است.
همانطور که دیده میشود ، به احتمال بسیار عملیاتهای افغانستان ـ پاکستان که امریکا سعی میکند با تلاشهای جدیدی آن را آغاز نماید از همان ابتدا محکوم به شکست بوده و بی تردید دنیا باید آماده تحولات بزرگ جهان بعد از مغلوبیت امریکا در این عملیاتها باشد.
