ازبکستان و احتمال جایگزینی پایگاه نظامیان آمریکا در این کشور
چنانچه عظمت تیمور قلی اف (استاد دانشگاه آمریکایی در قرقیزستان) معتقد است که ازبکستان کاندید نخست در بحثِ نزدیکی به غرب در زمینه تقویت روابط نظامی می باشد. در حال حاضر هم واشنگتن و هم تاشکند آماده از سرگیری مناسبات نظامی مابین هستند که تا سال 2005 وجود داشت. این دو کشورتوافق کرده اند که حوادث می 2005 اندیجان را به فراوشی بسپارند. زیرا این حوادث موجب تیرگی روابط دو کشور و در نتیجه آن اخراج نظامیان آمریکایی از پایگاه خانآباد شد.عظمت تیمور قلی اف می گوید: "ازبکستان تجربه استقرار نظامیان آمریکایی در قلمرو خویش را دارد. همچنین تاشکند قبلاً بارها در عمل نشان داده است که می تواند سیاست خارجی مستقل از روسیه اتخاذ کند. اگر این بار نیز آمریکا واقعا به ازبکستان پیشنهاد مالی خوبی ارائه دهد، دولت تاشکند آن را خواهد پذیرفت. در همین حال عبدالغنی محمد عظیم اف (رئیس انجمن سیاست سشناسان تاجیکستان) معتقد است: "آمریکا به پایگاه هوایی مناس نیازمند است و برای حفظ آن تلاش خواهد نمود، امّا این کشور هم زمان گزینه های دیگری را نیز جست و جو خواهد کرد. در هر صورت روند خروج نظامیان آمریکایی از پایگاه هوایی مناس طولانی خواهد بود. من معتقدم که طرح های مالی ارائه شده از سوی روسیه را باید به عنوان پیشنهاد قطعی پذیرفت."این درحالی است که قرقیزستان به دلیل دریافت وعده کمک های مالی روسیه اعلام کرد که قصد بستن پایگاه هوایی مناس را دارد. حجم کل کمک های مالی مسکو که قرار است به قرقیزستان واگذار شود، به بیش از دو میلیارد دلار می رسد. از سوی دیگر آمریکا و ناتو فعلاً سرگرم جست و جوی پایگاههای دیگری به جای فرودگاه مناس در منطقه می باشد. در همین حال امام علی رحمان (رئیس جمهوری تاجیکستان) پس از دیدار با دبیر کل ناتو در بروکسل اعلام کرد که ناتو می تواند از راههای این کشور برای ترانزیت کالا و تجهیطات نظامی مورد نیاز نظامیان خود در افغانستان استفاده کند و حتی پایگاه نظامی در تاجیکستان ایجاد نماید. براساس نوشته سایت رئیس جمهوری تاجیکستان؛ رحمان در بروکسل تأکید کرده است که به دلیل اهمیّت ناتو در تأمین امنیّت در افغانستان این پیمان باید همکاری نزدیکی با کشورهای همسایه افغانستان برقرار نماید. ناتو می تواند با تاجیکستان که مرز طولانی با افغانستان دارد، مناسبات گسترده ای برقرار نماید.امّا دکتر مظفر عالم اف (مدیر مرکز پژوهشی شرق در دوشنبه) معتقد است که تاجیکستان در زمینه همکاری با ناتو از آزادی عمل کامل برخوردار نیست. زیرا در قلمرو تاجیکستان پایگاه نظامی روسیه فعالیت دارد و قبل از واگذاری پایگاه جدید به ناتو می بایست با مسکو در این زمینه رایزنی کرد. به همین دلیل در زمینه استقرار نظامیان آمریکایی در قلمرو تاجیکستان این کشور مشکلات زیادی خواهد داشت.از دیدگاه عبدالغنی عظیم اف (رئیس انجمن سیاست شناسان تاجیکستان) معتقد است که تاجیکستان به دلیل عضویت در سازمان همکاری شانگهای باید هر نوع محور همکاری با ناتو را با سازمان فوق هماهنگ نماید. امّا آمریکا تلاش خواهد کرد که به علت وجود روحیه ضد آمریکایی در سازمان همکاری شانگهای؛ طرح های خود را به نمایندگی از پیمان ناتو ارائه نماید. حتی اگر همکاری کشورهای عضو ناتو با جماهیر آسیای مرکزی در آینده بیشتر گردد؛ حتما تحت پوشش پیمان ناتو خواهد بود.از سوی دیگر دکتر تیمور قلی اف (استاد دانشگاه آمریکایی در بیشکک) معتقد است که تعطیلی پایگاه هوایی مناس کارِ ساده و آسانی نخواهد بود. وی تأکید می کند که شاید پایگاه هوایی مناس تعطیل نشود و در نحوه استفاده از آن تجدید نظر به عمل آید. یکی از گزینه های احتمالی، تغییر موقعیت و جایگاه پایگاه هوایی مناس به "پایگاه نظامیان ناتو" باشد. در آن صورت نظامیان آمریکایی از پایگاه هوایی مناس خارج نخواهند شد بلکه تحت پرچم پیمان ناتو به فعالیت خویش ادامه خواهند داد.از سوی دیگر اکثرِ کارشناسان مسائل سیاسی معتقدند که آمریکا از سالها قبل به علت حضور نظامیان خویش در پایگاه هوایی مناس از موضوعاتی نظیر دمکراسی، حقوق بشر و آزادی بیان در این کشور چشم پوشی کرده است. اگر در آینده به دلیل تیره شدن روابط دو کشور در اثر تعطیلی پایگاه هوایی مناس، آمریکا بخواهد مسائل فوق الذکر را مطرح نماید به معنی بی آبرو شدن واشنگتن خواهد بود که از این ارزشهای بشری استفاده مغرضانه می کند.در همین حال عزیزه عبدالرسول آوا (یک حقوق دان در قرقیزستان) معتقد است که واشنگتن در مدت 8 سال حضور خویش در قلمرو قرقیزستان نشان داد هم پیمان مطمئنی نیست. حتی در زمینه دفاع از حقوق بشر نیز آمریکا با مشاهده نقض آشکار حقوق شهروندان قرقیزستان اصلاً واکنشی نشان نمی دهد. ما به نمایندگی از سازمانهای مدافع حقوق بشر در یکی از سفرهای رایس (وزیر خارجه وقت آمریکا) به قرقیزستان برخی از مشکلات خویش را مطرح کردیم، امّا این درخواستها نادیده گرفته شد. برای واشنگتن مهم حفظ پایگاه هوایی مناس بوده و هست. آمریکایی ها اثبات کرده اند که برای آنان منافع سیاسی و ژئو پلتیکی شان بالاتر از ارزش های دمکراسی می باشد. از این رو اگر در ازبکستان شرایط حضور مجدد نظامیان آمریکایی فراهم شود، این اقدام به معنی بدتر شدن اوضاع حقوق بشر در این کشور خواهد بود. و در آن صورت دیگر از دستاوردهای نسبی سازمانهای مدافع حقوق بشر در ازبکستان اثری باقی نخواهد ماند.در همین حال یان کلیر (استاد دانشگاه آزاد آلمان) در برلین تأکید می کند؛ به دلیل حضور نظامیان آلمانی در فرودگاه ترمذ ازبکستان، دولت آلمان در برابر نقض حقوق بشر و دمکراسی در ازبکستان سکوت اختیار کرده بود. وی که با مسائل و اوضاع افغانستان سر و کار دارد؛ معتقد است که دولت آلمان همانند آمریکا به خاطر منافع خویش در منطقه در قبال نقض دمکراسی و حقوق بشر در ازبکستان مواضع دوگانه اتخاذ می نماید.از سوی دیگر بر اساس گزارش های دریافتی از تاشکند ژنرال دیوید پترائوس (فرمانده نیروهای مرکزی آمریکا) روز سه شنبه 17 فوریه وارد تاشکند شد و با اسلام کریم اف (رئیس جمهوری) و وزرای خارجه و دفاع ازبکستان دیدار نمود. طرفین در این دیدار مسأله ترانزیت کالا و تجهیزات غیر نظامی مورد نیاز آمریکا و ناتو در افغانستان را بررسی کردند. قرار است روز چهار شنبه 18 فوریه یک هیأت آمریکایی دیگر به ریاست دریادار مارک هارنیچک وارد تاجیکستان شود. هدف از سفر این هیأت نظامی آمریکایی بررسی راههای ترانزیت تجهیزات ناتو به افغانستان از قلمرو تاجیکستان اعلام شده است.در همین حال مقامات سفارت آمریکا در ازبکستان مدعی اند که در دیدار ژنرال دیوید پترائوس با رئیس جمهوری و دیگر مسئولین ازبکستان مسأله استقرار نظامیان آمریکایی در پایگاه های هوایی این کشور مورد بررسی قرار نگرفته است. در پایگاه هوایی مناس قرقیزستان نزدیک به یک هزار نظامی آمریکایی مستقر می باشند. این پایگاه از سال 2001 و بر اساس موافقتنامه دو جانبه میان قرقیزستان و آمریکا با هدف پشتیبانی از عملیّات نظامی ضد تروریستی در افغانستان در قسمتی از فرودگاه بین المللی مناس مستقر شده است. دولت ازبکستان نیز در سال 2001 پایگاه هوایی خانآباد را در اختیار نظامیان آمریکایی قرار داده بود. امّا در پی حوادث می 2005 اندیجان و انتقاد آمریکا و اتحادیه اروپا از ازبکستان، دولت این کشور این پایگاه را تعطیل کرد. اکنون فرودگاه نظامی شهر ترمذ در نزدیکی مرز افغانستان در قلمرو ازبکستان در اختیار نظامیان آلمانی قرار دارد.
